Blog
Warm eerbetoon aan Václav Havel
Het leven en werk van de wijlen ex-president van Tsjechië Václav Havel werden vrijdagavond 27 april gevierd in de ambiante spiegeltent van City2Cities Utrecht. Was er de mogelijkheid geweest dan was hij op uitnodiging van City2Cities gekomen, maar hij overleed afgelopen winter op 75-jarige leeftijd. Dit gaf aanzet voor een eerbetoon aan deze ‘man of art’, die president werd door zijn moraliteit. “We lost the last president of this kind”, aldus de ambassadeur van Tsjechië.
Gespreksleider van deze avond was literatuurjournalist Maria Vlaar. Gasten die aan het woord kwamen om over hun relatie met Havel te praten waren historicus Maarten van Rossem, vertaler Kees Mercks, biograaf Eda Kriseová en Jáchym Topol, die nu programmeur is in de Václav Havel Bibliotheek boven café Montmartre in Praag. De Tsjechische ambassadeur startte de reeks van persoonlijke verhalen over Václav Havel. “He was a president-philosopher with a vision. He changed my life and 15 million people since 1989. I couldn’t be grateful enough.”
Geboren in 1936 groeide Havel op tijdens het communistische regime in Tsjechië. De Tsjechische ex-president was een fervent schrijver, ook wel een playwright, met een politieke visie. Toen hij in contact kwam met de dissidentenbeweging Charta ’77 hielp Havel deze te ontwikkelen. Doordat de communisten hem als bedreiging zagen belandde hij in totaal ongeveer vijf jaar in de gevangenis. Ondanks dit verleden als dissident werd hij vrijwel direct na de Fluwelen Revolutie tot president gekozen.
Historicus Maarten van Rossem legde uit hoe dat nou mogelijk was. Dat er demonstraties half november 1989 in Praag kwamen nadat bij de Tsjechen doordrong dat de voormalige president Gorbatsjov geen geweld meer zou gebruiken. Duidelijk werd toen dat de regering over geen enkele legitimiteit beschikte. “Havel beschikte wél over legitimiteit, omdat hij bekend stond als een persoon van civiel courage. Iemand die de moed had gehad zich niet aan te passen aan het regime.” De bekende historicus vertelt als afsluiter hoe Havel alle afluistermicrofoontjes in zijn huis demonteerde en op de rommelmarkt verkocht. “Dat leek me zo karakteristiek voor het ware verzet tegen die halfgare communistische regering. Dan verdien je een aanzienlijk historische reputatie.”
Eda Kriseová, Havels voormalige secretaresse heeft hem tijdens zijn presidentschap van dichtbij meegemaakt. “His whole life wasn’t easy, he had ups and downs.” Volgens Kriseova wilde hij in het begin geen president zijn, hij wilde altijd schrijven. Maar toen ze hem kozen kon hij geen nee zeggen. “Journalists called him a dreamer, but he was a practical philosopher. He never bowed under the pression of history. […] He always tried to give good humour.” Ze ziet het als een eer die ze niet heeft verdiend om met hem te werken.
Kees Mercks die verschillende toneelstukken van Havel heeft vertaald, waaronder het bekende Tuinfeest, noemt hem de ‘Godfather van de Tsjechische literatuur’. Uiteindelijk heeft hij meer dan twintig stukken geschreven, waarvan drie lange. In die tijd van de communistische overheersing had dat alle gevolgen van dien. Havel was in zijn stukken niet vies van zelfspot en ironie. Dat werd ook duidelijk door de filmfragmenten die deze avond getoond werden.
Er was te veel te vertellen en uit te leggen over dit bewogen leven. De laatste spreker van de avond is Jáchym Topol, een voormalige aanhanger van Charta ’77 en nu een belangrijk auteur in Tsjechië. Vol enthousiasme praat hij over Havel. “He was a man of art. He had such beautiful language. He was a great thinker and playwright.” Ook heel belangrijk was dat hij van muziek en een biertje hield.
Opvallend vond Topol dat zoveel mensen zo geschokt waren na zijn dood, ook de jongeren. Omdat voor hen de geschiedenis van het communisme verder in het verleden ligt. “Duizenden mensen huilden op straat. Er veranderde iets na zijn dood.” Topol probeert de woorden in het Engels te vinden en kijkt Eda Kriseová hulp vragend aan. Maar hij beseft dat hij het niet eens in het Tsjechisch kan uitleggen. De vraagt rijst wat de erfenis is van Havel. Instemmend komen de sprekers tot de conclusie dat het niets minder was dan zijn sterke moraliteit.
Tekst: Noëlle Meijer
